Hồ Si-lô-ác
- Thứ sáu - 13/03/2026 02:36
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Hồ Si-lô-ác nằm ở phía nam thành Giê-ru-sa-lem cổ, dưới chân đồi Si-on, gần khu gọi là thành Đa-vít. Hồ này nhận nước từ suối Ghi-khôn nguồn nước chính của thành Giê-ru-sa-lem thời xưa
HỒ SI-LÔ-ÁC
“Anh hãy đến hồ Si-lô-ác mà rửa" (Si-lô-ác có nghĩa là: người được sai phái). Vậy anh ta đến rửa ở hồ, và khi về thì nhìn thấy được” (Ga 9,7).
I. HỒ SI-LÔ-ÁC
1. Vị trí và nguồn gốc lịch sử
Hồ Si-lô-ác nằm ở phía nam thành Giê-ru-sa-lem cổ, dưới chân đồi Si-on, gần khu gọi là thành Đa-vít. Hồ này nhận nước từ suối Ghi-khôn nguồn nước chính của thành Giê-ru-sa-lem thời xưa.
Tên gọi Si-lo-am bắt nguồn từ tiếng Do Thái Shiloach, có nghĩa là “được sai đi” hoặc “dòng nước được dẫn tới”.
Sự tồn tại của hồ Si-lô-ê là một kỳ tích về kỹ thuật quân sự và lòng tin của dân Do Thái cổ đại: Giê-ru-sa-lem nằm trên vùng núi cao, nguồn nước duy nhất là suối Ghi-khôn nằm bên ngoài vách thành.
Vào thế kỷ thứ VIII tCN, đế quốc Át-sua là cường quốc lớn nhất Trung Đông. Khi vua Xan-khê-ríp lên ngôi, ông tiến hành nhiều chiến dịch quân sự để kiểm soát khu vực.
Khoảng năm 701 tCN, quân Át-sua tấn công Giu-đa và tiến đến bao vây Giê-ru-sa-lem trong biến cố được gọi là cuộc vây hãm thành Giê-ru-sa-lem của quân Át-sua.
Trong chiến tranh cổ đại, nguồn nước là yếu tố sống còn. Nếu quân địch cắt nguồn nước, thành phố sẽ nhanh chóng đầu hàng.
2. Vấn đề của Giê-ru-sa-lem: nguồn nước nằm ngoài thành
Nguồn nước chính của Giê-ru-sa-lem lúc này là Ghin-khôn.
Nhưng suối này nằm ngoài tường thành. Nếu quân Át-sua chiếm khu vực đó, dân trong thành sẽ không có nước.
Vì vậy vua Khít-ki-gia đã thực hiện hai việc:
- Chặn hoặc giấu các nguồn nước bên ngoài để quân địch không dùng được.
- Dẫn nước vào bên trong thành bằng một đường hầm bí mật.
Kinh Thánh đã ghi lại việc này trong 2V 18-20 và 2Sb 29-32.
3. Công trình xây dựng đường hầm
Đường hầm được đào xuyên qua đá vôi dưới đồi thành phố.
Đặc điểm đáng kinh ngạc là dài khoảng 533 mét và được đào từ hai đầu cùng lúc.
Một nhóm bắt đầu từ suối Ghi-khôn. Một nhóm bắt đầu từ khu hồ Si-lô-ác.Hai nhóm thợ tiến vào lòng núi và gặp nhau ở giữa
Nước từ suối Ghi-khôn được dẫn qua đường hầm này vào hồ Si-lo-am nằm bên trong thành phố, nơi dân có thể lấy nước an toàn khi bị vây hãm.
Ngày nay đường hầm này vẫn còn và nhiều khách hành hương có thể đi bộ trong dòng nước qua toàn bộ chiều dài của nó.
4. Đường hầm cong
Nếu nhìn trên bản đồ, đường hầm dài khoảng 533 mét, nhưng khoảng cách thẳng giữa hai điểm chỉ khoảng 330 mét. Nghĩa là đường hầm dài hơn nhiều so với đường thẳng.
Các nhà khảo cổ đưa ra vài giả thuyết:
a. Đi theo các khe đá tự nhiên
Đá vôi ở khu vực Giê-ru-sa-lem có nhiều khe nứt tự nhiên. Thợ đào có thể lợi dụng các khe này để đào dễ hơn, nên đường hầm phải uốn cong theo cấu trúc của đá.
b. Tìm cách giữ độ dốc cho dòng nước
Nước phải chảy từ suối xuống hồ. Nếu đào không đúng độ dốc, nước có thể không chảy được. Vì vậy thợ đào có thể điều chỉnh hướng để giữ độ dốc ổn định.
c. Sai lệch khi định hướng dưới lòng núi
Khi đào trong bóng tối dưới lòng đất, không có la bàn hay thiết bị đo đạc hiện đại, việc định hướng rất khó. Vì thế hai nhóm thợ điều chỉnh hướng nhiều lần, khiến đường hầm trở nên cong.
d. Độ dốc rất nhỏ nhưng cực kỳ chính xác
Đường hầm dẫn nước từ suối Ghin-khôn đến hồ Si-lô-ác dài khoảng 533 mét.
Các nhà khảo cổ đo được rằng chênh lệch độ cao giữa đầu và cuối đường hầm chỉ khoảng 30 cm.
Điều đó có nghĩa là trung bình mỗi 10 mét nước chỉ hạ khoảng 0,5–0,6 cm. Đây là độ dốc rất nhẹ, nhưng vẫn đủ bảo đảm để nước chảy liên tục.
Nếu dốc quá ít, nước sẽ không chảy được. Nếu dốc quá nhiều, nước sẽ chảy mạnh và gây xói mòn.
Nhưng đường hầm này đạt được một độ dốc gần như lý tưởng.
Điều đáng kinh ngạc là họ không có dụng cụ hiện đại để đo đạc.
Công trình này được xây vào thế kỷ VIII tCN. Khi đó người Do Thái không có máy đo cao độ, la bàn chính xác, thiết bị khảo sát địa hình, công cụ laser như ngày nay. Thế nhưng họ vẫn đào được một đường hầm dài hơn nửa cây số với độ dốc rất chính xác của hai nhóm thợ gặp nhau ở giữa.
Đây là một thành tựu kỹ thuật đáng nể của thời Cựu Ước.
4. Bằng chứng khảo cổ nổi tiếng
Năm 1880, người ta phát hiện một bản khắc cổ trong đường hầm, gọi là Siloam Inscription (Bản khắc Si-lo-am).
Bản khắc mô tả khoảnh khắc hai nhóm thợ gặp nhau trong lòng núi khi đào đường hầm. Đây là một trong những văn bản tiếng Híp-pri cổ nhất từng được tìm thấy.
Nó xác nhận rằng công trình này thực sự thuộc thời vua Khít-ki-gia.Mục đích là đảm bảo nguồn nước cho dân cư khi bị bao vây và cắt đứt nguồn nước của quân thù. Hồ Si-lô-ê chính là điểm cuối của đường hầm này, nơi trữ và cung cấp nước sinh hoạt cho cư dân Giê-ru-sa-lem.
Năm 2004, các nhà khảo cổ đã khai quật được nền của hồ Si-lô-ác cổ từ thời Chúa Giê-su. Hồ có dạng bậc thang lớn, cho phép nhiều người cùng xuống lấy nước hoặc thanh tẩy.
Điều này cho thấy trình thuật trong Tin Mừng không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn gắn với một địa điểm lịch sử thật tại Giê-ru-sa-lem.
II. VUA KHÍT-KI-GIA
1. Thời gian trị vì và bối cảnh lịch sử
Vua Khít-ki-gia trị vì khoảng 716–687 tCN tại thủ đô giê-ru-sa-lem. Ông là con của vua A-khát.
Khác với cha mình, người có nhiều chính sách tôn giáo sai lệch, Khít-ki-gia là một vị vua cải cách mạnh mẽ đời sống tôn giáo.
Thời của ông là giai đoạn đầy nguy hiểm vì đế quốc Át-sua đang thống trị Trung Đông. Vua Xan-khê-ríp đã tấn công nhiều nước, trong đó có Giu-đa, dẫn đến biến cố cuộc vây hãm thành Giê-ru-sa-lem của quân Át-sua.
2. Cải cách tôn giáo mạnh mẽ
Kinh Thánh đánh giá vua Khít-ki-gia rất cao. Quyển thứ 2 Sách Các Vua nói rằng: “Ông đặt niềm tin vào Đức Chúa… không có vua nào giống như ông.” (x. 2V 18-20)
Những cải cách quan trọng của ông gồm:
- Loại bỏ các nơi thờ ngẫu tượng: Ông phá bỏ nhiều bàn thờ ngoại giáo trong đất nước.
- Thanh tẩy việc thờ phượng: Ông khôi phục việc phụng tự đúng đắn tại Đền Thờ Giê-ru-sa-lem.
- Phá hủy con rắn đồng: Ngay cả con rắn đồng mà ông Mô-sê đã làm trong sa mạc cũng bị dân biến thành đồ thờ. Khít-ki-gia đã phá nó để tránh mê tín. (2V 18, 4)
3. Lòng tin mạnh mẽ vào Thiên Chúa
Khi quân Át-sua bao vây Giê-ru-sa-lem, vua Khít-ki-gia không chỉ dựa vào quân sự mà còn cầu nguyện tha thiết. Ông đến cầu nguyện trong Đền Thờ và xin ngôn sứ I-sai-a chuyển lời cầu xin lên Thiên Chúa.
Theo Kinh Thánh, Thiên Chúa đã can thiệp và thành Giê-ru-sa-lem được cứu thoát. (2V 19, 1…)
4. Công trình kỹ thuật nổi tiếng
Để chuẩn bị cho cuộc chiến, vua Khít-ki-gia cho xây một công trình thủy lợi rất nổi tiếng là đường hầm Khít-ki-gia.
Đường hầm dẫn nước từ suối Ghin-khôn đến hồ Si-lô-ác. Công trình này dài hơn 533 mét, đào xuyên qua núi đá để bảo đảm dân thành có nước khi bị vây hãm. (2V 20, 21-22 và 2Sb 32,30).
5. Một biến cố rất cảm động trong đời vua
Có lần vua Khít-ki-gia bị bệnh nặng. Ngôn sứ I-sai-a báo rằng ông sắp qua đời.
Vua quay mặt vào tường và khóc lóc cầu nguyện với Thiên Chúa. Thiên Chúa đã nghe lời cầu xin và ban thêm 15 năm sống cho ông. Dấu lạ được ban là bóng mặt trời quay ngược lại trên bậc thang. (2V 20, 1-11. 20-2 // 2 Sb 32. )
6. Ý nghĩa
Trong truyền thống Kinh Thánh, Khít-ki-gia được xem là một vị vua công chính, một người cải cách tôn giáo và một người tin tưởng sâu xa vào Thiên Chúa trong lúc nguy nan.
Ông được xếp vào hàng những vị vua tốt của Giuđa, bên cạnh các vua như Đa-vít và Giô-si-gia (2V 21,26; 22, 1- 23,29 //).
III. Ý NGHĨA TÔN GIÁO
Theo truyền thống Do Thái, nước tại hồ này được dùng trong nhiều nghi thức thanh tẩy. Trong dịp Lễ Lều, các tư tế lấy nước từ hồ Si-lô-ác đem lên Đền Thờ để làm nghi thức dâng nước lên Thiên Chúa, cầu xin mưa thuận gió hòa.
Vì vậy, hồ Si-lô-ác không chỉ là hồ nước bình thường mà còn gắn liền với đời sống tôn giáo của dân Ít-ra-en.
Trong Tin Mừng Gio-an kể rằng Chúa Giêsu sai người mù: “Anh hãy đi rửa ở hồ Si-lô-ác” (Ga 9, 7). Sau khi rửa ở đó, anh nhìn thấy được.
Thánh Gioan còn giải thích “Si-lô-ác nghĩa là ‘Đấng được sai đến’.”
Điều này rất quan trọng về mặt thần học. Trong Tin Mừng Gio-an, Chúa Giê-su luôn tự giới thiệu mình là Đấng được Chúa Cha sai đến. Vì thế, việc người mù được sai đến hồ Si-lô-ác mang một ý nghĩa biểu tượng: Ai đến với Đấng được sai đến là Chúa Giêsu thì sẽ được ánh sáng.
Ngay từ thời Giáo Hội sơ khai, các Kitô hữu đọc đoạn Tin Mừng này như hình ảnh của bí tích Rửa tội. Người mù tượng trưng cho con người sống trong bóng tối. Nước hồ Si-lô-ác tượng trưng cho nước thanh tẩy và sau khi rửa, anh nhìn thấy ánh sáng.
Cũng vậy, khi lãnh nhận bí tích Rửa tội, người tín hữu được soi sáng bởi đức tin.
“Anh hãy đến hồ Si-lô-ác mà rửa" (Si-lô-ác có nghĩa là: người được sai phái). Vậy anh ta đến rửa ở hồ, và khi về thì nhìn thấy được” (Ga 9,7).
I. HỒ SI-LÔ-ÁC
1. Vị trí và nguồn gốc lịch sử
Hồ Si-lô-ác nằm ở phía nam thành Giê-ru-sa-lem cổ, dưới chân đồi Si-on, gần khu gọi là thành Đa-vít. Hồ này nhận nước từ suối Ghi-khôn nguồn nước chính của thành Giê-ru-sa-lem thời xưa.
Tên gọi Si-lo-am bắt nguồn từ tiếng Do Thái Shiloach, có nghĩa là “được sai đi” hoặc “dòng nước được dẫn tới”.
Sự tồn tại của hồ Si-lô-ê là một kỳ tích về kỹ thuật quân sự và lòng tin của dân Do Thái cổ đại: Giê-ru-sa-lem nằm trên vùng núi cao, nguồn nước duy nhất là suối Ghi-khôn nằm bên ngoài vách thành.
Vào thế kỷ thứ VIII tCN, đế quốc Át-sua là cường quốc lớn nhất Trung Đông. Khi vua Xan-khê-ríp lên ngôi, ông tiến hành nhiều chiến dịch quân sự để kiểm soát khu vực.
Khoảng năm 701 tCN, quân Át-sua tấn công Giu-đa và tiến đến bao vây Giê-ru-sa-lem trong biến cố được gọi là cuộc vây hãm thành Giê-ru-sa-lem của quân Át-sua.
Trong chiến tranh cổ đại, nguồn nước là yếu tố sống còn. Nếu quân địch cắt nguồn nước, thành phố sẽ nhanh chóng đầu hàng.
2. Vấn đề của Giê-ru-sa-lem: nguồn nước nằm ngoài thành
Nguồn nước chính của Giê-ru-sa-lem lúc này là Ghin-khôn.
Nhưng suối này nằm ngoài tường thành. Nếu quân Át-sua chiếm khu vực đó, dân trong thành sẽ không có nước.
Vì vậy vua Khít-ki-gia đã thực hiện hai việc:
- Chặn hoặc giấu các nguồn nước bên ngoài để quân địch không dùng được.
- Dẫn nước vào bên trong thành bằng một đường hầm bí mật.
Kinh Thánh đã ghi lại việc này trong 2V 18-20 và 2Sb 29-32.
3. Công trình xây dựng đường hầm
Đường hầm được đào xuyên qua đá vôi dưới đồi thành phố.
Đặc điểm đáng kinh ngạc là dài khoảng 533 mét và được đào từ hai đầu cùng lúc.
Một nhóm bắt đầu từ suối Ghi-khôn. Một nhóm bắt đầu từ khu hồ Si-lô-ác.Hai nhóm thợ tiến vào lòng núi và gặp nhau ở giữa
Nước từ suối Ghi-khôn được dẫn qua đường hầm này vào hồ Si-lo-am nằm bên trong thành phố, nơi dân có thể lấy nước an toàn khi bị vây hãm.
Ngày nay đường hầm này vẫn còn và nhiều khách hành hương có thể đi bộ trong dòng nước qua toàn bộ chiều dài của nó.
4. Đường hầm cong
Nếu nhìn trên bản đồ, đường hầm dài khoảng 533 mét, nhưng khoảng cách thẳng giữa hai điểm chỉ khoảng 330 mét. Nghĩa là đường hầm dài hơn nhiều so với đường thẳng.
Các nhà khảo cổ đưa ra vài giả thuyết:
a. Đi theo các khe đá tự nhiên
Đá vôi ở khu vực Giê-ru-sa-lem có nhiều khe nứt tự nhiên. Thợ đào có thể lợi dụng các khe này để đào dễ hơn, nên đường hầm phải uốn cong theo cấu trúc của đá.
b. Tìm cách giữ độ dốc cho dòng nước
Nước phải chảy từ suối xuống hồ. Nếu đào không đúng độ dốc, nước có thể không chảy được. Vì vậy thợ đào có thể điều chỉnh hướng để giữ độ dốc ổn định.
c. Sai lệch khi định hướng dưới lòng núi
Khi đào trong bóng tối dưới lòng đất, không có la bàn hay thiết bị đo đạc hiện đại, việc định hướng rất khó. Vì thế hai nhóm thợ điều chỉnh hướng nhiều lần, khiến đường hầm trở nên cong.
d. Độ dốc rất nhỏ nhưng cực kỳ chính xác
Đường hầm dẫn nước từ suối Ghin-khôn đến hồ Si-lô-ác dài khoảng 533 mét.
Các nhà khảo cổ đo được rằng chênh lệch độ cao giữa đầu và cuối đường hầm chỉ khoảng 30 cm.
Điều đó có nghĩa là trung bình mỗi 10 mét nước chỉ hạ khoảng 0,5–0,6 cm. Đây là độ dốc rất nhẹ, nhưng vẫn đủ bảo đảm để nước chảy liên tục.
Nếu dốc quá ít, nước sẽ không chảy được. Nếu dốc quá nhiều, nước sẽ chảy mạnh và gây xói mòn.
Nhưng đường hầm này đạt được một độ dốc gần như lý tưởng.
Điều đáng kinh ngạc là họ không có dụng cụ hiện đại để đo đạc.
Công trình này được xây vào thế kỷ VIII tCN. Khi đó người Do Thái không có máy đo cao độ, la bàn chính xác, thiết bị khảo sát địa hình, công cụ laser như ngày nay. Thế nhưng họ vẫn đào được một đường hầm dài hơn nửa cây số với độ dốc rất chính xác của hai nhóm thợ gặp nhau ở giữa.
Đây là một thành tựu kỹ thuật đáng nể của thời Cựu Ước.
4. Bằng chứng khảo cổ nổi tiếng
Năm 1880, người ta phát hiện một bản khắc cổ trong đường hầm, gọi là Siloam Inscription (Bản khắc Si-lo-am).
Bản khắc mô tả khoảnh khắc hai nhóm thợ gặp nhau trong lòng núi khi đào đường hầm. Đây là một trong những văn bản tiếng Híp-pri cổ nhất từng được tìm thấy.
Nó xác nhận rằng công trình này thực sự thuộc thời vua Khít-ki-gia.Mục đích là đảm bảo nguồn nước cho dân cư khi bị bao vây và cắt đứt nguồn nước của quân thù. Hồ Si-lô-ê chính là điểm cuối của đường hầm này, nơi trữ và cung cấp nước sinh hoạt cho cư dân Giê-ru-sa-lem.
Năm 2004, các nhà khảo cổ đã khai quật được nền của hồ Si-lô-ác cổ từ thời Chúa Giê-su. Hồ có dạng bậc thang lớn, cho phép nhiều người cùng xuống lấy nước hoặc thanh tẩy.
Điều này cho thấy trình thuật trong Tin Mừng không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn gắn với một địa điểm lịch sử thật tại Giê-ru-sa-lem.
II. VUA KHÍT-KI-GIA
1. Thời gian trị vì và bối cảnh lịch sử
Vua Khít-ki-gia trị vì khoảng 716–687 tCN tại thủ đô giê-ru-sa-lem. Ông là con của vua A-khát.
Khác với cha mình, người có nhiều chính sách tôn giáo sai lệch, Khít-ki-gia là một vị vua cải cách mạnh mẽ đời sống tôn giáo.
Thời của ông là giai đoạn đầy nguy hiểm vì đế quốc Át-sua đang thống trị Trung Đông. Vua Xan-khê-ríp đã tấn công nhiều nước, trong đó có Giu-đa, dẫn đến biến cố cuộc vây hãm thành Giê-ru-sa-lem của quân Át-sua.
2. Cải cách tôn giáo mạnh mẽ
Kinh Thánh đánh giá vua Khít-ki-gia rất cao. Quyển thứ 2 Sách Các Vua nói rằng: “Ông đặt niềm tin vào Đức Chúa… không có vua nào giống như ông.” (x. 2V 18-20)
Những cải cách quan trọng của ông gồm:
- Loại bỏ các nơi thờ ngẫu tượng: Ông phá bỏ nhiều bàn thờ ngoại giáo trong đất nước.
- Thanh tẩy việc thờ phượng: Ông khôi phục việc phụng tự đúng đắn tại Đền Thờ Giê-ru-sa-lem.
- Phá hủy con rắn đồng: Ngay cả con rắn đồng mà ông Mô-sê đã làm trong sa mạc cũng bị dân biến thành đồ thờ. Khít-ki-gia đã phá nó để tránh mê tín. (2V 18, 4)
3. Lòng tin mạnh mẽ vào Thiên Chúa
Khi quân Át-sua bao vây Giê-ru-sa-lem, vua Khít-ki-gia không chỉ dựa vào quân sự mà còn cầu nguyện tha thiết. Ông đến cầu nguyện trong Đền Thờ và xin ngôn sứ I-sai-a chuyển lời cầu xin lên Thiên Chúa.
Theo Kinh Thánh, Thiên Chúa đã can thiệp và thành Giê-ru-sa-lem được cứu thoát. (2V 19, 1…)
4. Công trình kỹ thuật nổi tiếng
Để chuẩn bị cho cuộc chiến, vua Khít-ki-gia cho xây một công trình thủy lợi rất nổi tiếng là đường hầm Khít-ki-gia.
Đường hầm dẫn nước từ suối Ghin-khôn đến hồ Si-lô-ác. Công trình này dài hơn 533 mét, đào xuyên qua núi đá để bảo đảm dân thành có nước khi bị vây hãm. (2V 20, 21-22 và 2Sb 32,30).
5. Một biến cố rất cảm động trong đời vua
Có lần vua Khít-ki-gia bị bệnh nặng. Ngôn sứ I-sai-a báo rằng ông sắp qua đời.
Vua quay mặt vào tường và khóc lóc cầu nguyện với Thiên Chúa. Thiên Chúa đã nghe lời cầu xin và ban thêm 15 năm sống cho ông. Dấu lạ được ban là bóng mặt trời quay ngược lại trên bậc thang. (2V 20, 1-11. 20-2 // 2 Sb 32. )
6. Ý nghĩa
Trong truyền thống Kinh Thánh, Khít-ki-gia được xem là một vị vua công chính, một người cải cách tôn giáo và một người tin tưởng sâu xa vào Thiên Chúa trong lúc nguy nan.
Ông được xếp vào hàng những vị vua tốt của Giuđa, bên cạnh các vua như Đa-vít và Giô-si-gia (2V 21,26; 22, 1- 23,29 //).
III. Ý NGHĨA TÔN GIÁO
Theo truyền thống Do Thái, nước tại hồ này được dùng trong nhiều nghi thức thanh tẩy. Trong dịp Lễ Lều, các tư tế lấy nước từ hồ Si-lô-ác đem lên Đền Thờ để làm nghi thức dâng nước lên Thiên Chúa, cầu xin mưa thuận gió hòa.
Vì vậy, hồ Si-lô-ác không chỉ là hồ nước bình thường mà còn gắn liền với đời sống tôn giáo của dân Ít-ra-en.
Trong Tin Mừng Gio-an kể rằng Chúa Giêsu sai người mù: “Anh hãy đi rửa ở hồ Si-lô-ác” (Ga 9, 7). Sau khi rửa ở đó, anh nhìn thấy được.
Thánh Gioan còn giải thích “Si-lô-ác nghĩa là ‘Đấng được sai đến’.”
Điều này rất quan trọng về mặt thần học. Trong Tin Mừng Gio-an, Chúa Giê-su luôn tự giới thiệu mình là Đấng được Chúa Cha sai đến. Vì thế, việc người mù được sai đến hồ Si-lô-ác mang một ý nghĩa biểu tượng: Ai đến với Đấng được sai đến là Chúa Giêsu thì sẽ được ánh sáng.
Ngay từ thời Giáo Hội sơ khai, các Kitô hữu đọc đoạn Tin Mừng này như hình ảnh của bí tích Rửa tội. Người mù tượng trưng cho con người sống trong bóng tối. Nước hồ Si-lô-ác tượng trưng cho nước thanh tẩy và sau khi rửa, anh nhìn thấy ánh sáng.
Cũng vậy, khi lãnh nhận bí tích Rửa tội, người tín hữu được soi sáng bởi đức tin.
Gb. Nguyễn Thái Hùng