Trong dòng lịch sử tư tưởng nhân loại, có những trực giác sâu xa về đời sống được khám phá ở những nền văn hóa rất khác nhau. Một trong những điểm gặp gỡ thú vị ấy xuất hiện giữa triết học Đông phương của Lão Tử trong Đạo Đức Kinh và mầu nhiệm trung tâm của Tin Mừng Chúa Giêsu. Dù xuất phát từ hai thế giới tinh thần khác nhau, cả hai đều chạm đến một nghịch lý căn bản của đời sống: con người chỉ thực sự đạt đến chiều sâu của hiện hữu khi biết trở nên "quên mình".
Trong tư tưởng của Lão Tử, “cái Không” không phải là hư vô tuyệt đối. Trái lại, nó chính là điều làm cho mọi sự có thể tồn tại và vận hành. Đạo Đức Kinh diễn tả điều ấy bằng những hình ảnh rất cụ thể và giản dị: bánh xe quay được nhờ khoảng trống ở trục; chiếc bình hữu dụng nhờ chỗ rỗng bên trong; căn nhà có ý nghĩa nhờ không gian ở giữa bốn bức tường. Những ví dụ này cho thấy một trực giác rất sâu: cái làm nên giá trị của sự vật không chỉ là phần “có”, mà còn là phần “không”. Khoảng trống không phải là điều vô ích, nhưng chính là điều cho phép sự vật thực hiện chức năng của mình. Phải đổ rỗng mới có thể đổ đầy.
Từ trực giác ấy, Lão Tử mở rộng thành một triết lý sống. Con người thường nghĩ rằng sức mạnh đến từ việc tích lũy: tích lũy quyền lực, của cải, danh vọng hay tri thức. Nhưng theo Lão Tử, sự khôn ngoan đích thực lại nằm ở khả năng biết để trống. Một tâm hồn đầy tham vọng, đầy định kiến và ham muốn sẽ khó nhìn thấy thực tại như nó là. Ngược lại, một tâm hồn biết buông bỏ cái tôi sẽ trở nên nhẹ nhàng và hòa hợp với Đạo – trật tự sâu xa vận hành vũ trụ. Vì thế, trong triết học Đạo gia, sự trống rỗng nội tâm không phải là mất mát, mà là điều kiện để con người bước vào sự hài hòa với đời sống.
Một trực giác tương tự, nhưng được diễn tả trong một chiều kích hoàn toàn khác, xuất hiện trong Tin Mừng qua ý tưởng kenosis, nghĩa là “tự hủy” hay “tự làm rỗng mình”. Truyền thống Kitô giáo dùng từ này để nói về mầu nhiệm của Chúa Giêsu. Thánh Phaolô viết rằng Đức Kitô đã “tự hủy mình ra không, mặc lấy thân phận tôi tớ” (Pl 2, 6 - 11). Ở đây, sự tự hủy không phải là phủ nhận giá trị của bản thân, nhưng là sự từ bỏ vinh quang và quyền lực để hoàn toàn trao ban chính mình trong tình yêu.
Toàn bộ đời sống của Chúa Giêsu phản ánh sự tự hủy ấy. Ngài sinh ra trong nghèo khó, sống giữa những người bé nhỏ và bị loại trừ, không tìm kiếm quyền lực hay danh vọng. Ngài dạy rằng ai muốn làm lớn phải trở thành người phục vụ, và cuối cùng chấp nhận con đường thập giá. Trong logic của thế gian, con đường ấy dường như là thất bại. Nhưng trong ánh sáng của Tin Mừng, chính sự tự hủy ấy lại trở thành con đường dẫn đến sự sống và vinh quang. Thập giá không phải là kết thúc, mà là khởi đầu của sự phục sinh.
Ở đây ta thấy một nghịch lý chung xuất hiện trong cả hai truyền thống: sự sống sâu xa của con người không phát sinh từ việc khẳng định cái tôi, nhưng từ khả năng buông bỏ cái tôi. Lão Tử nói rằng người không tranh giành thì không ai có thể tranh với họ; người biết hạ mình xuống như nước lại có sức mạnh nuôi dưỡng muôn loài. Tin Mừng cũng diễn tả một nghịch lý tương tự khi nói rằng ai muốn giữ mạng sống mình thì sẽ mất, còn ai mất mạng sống mình vì tình yêu thì sẽ tìm được. Trong cả hai cách nhìn ấy, cái tôi quá mạnh mẽ có thể trở thành chướng ngại cho sự sống thật.
Tuy nhiên, giữa hai truyền thống vẫn có một khác biệt căn bản. Trong triết học của Lão Tử, sự trống rỗng giúp con người hòa mình vào Đạo, nguyên lý tự nhiên của vũ trụ. Đó là con đường của sự hài hòa với trật tự vũ trụ. Trong Tin Mừng, kenosis không chỉ là một thái độ triết học, nhưng là một hành động của tình yêu cứu độ. Đức Kitô tự hủy không phải chỉ để hòa hợp với vũ trụ, nhưng để hiến trao chính mình cho Thiên Chúa và cho nhân loại. Sự trống rỗng ở đây trở thành hành động "phó nộp" của tình yêu tuyệt đối.
Dù khác biệt về nền tảng, hai trực giác này vẫn mang lại một bài học chung cho đời sống con người. Trong một thế giới thường tôn vinh sự chiếm hữu và khẳng định bản thân, cả Lão Tử lẫn Tin Mừng đều nhắc rằng con đường dẫn đến chiều sâu của đời sống lại đi qua sự buông bỏ. Một chiếc bình chỉ có thể chứa nước khi nó có khoảng trống bên trong; một tâm hồn cũng chỉ có thể đón nhận sự sống lớn hơn mình khi nó không bị lấp đầy bởi cái tôi.
Vì thế, “cái Không” trong Đạo Đức Kinh và “tự hủy” trong Tin Mừng đều chỉ ra một nghịch lý sâu xa của hiện hữu: chính khi con người không còn bám chặt vào chính mình, họ mới thực sự mở ra cho điều lớn hơn mình. Trong triết học của Lão Tử, đó là con đường hòa hợp với Đạo. Trong Tin Mừng của Chúa Giêsu, đó là con đường của tình yêu hiến mình.
L.m Giuse Hoàng Kim Toan