Chợ Hôm Phương Mỹ
- Thứ ba - 18/08/2026 04:51
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Bài viết nhân dịp về tham dự Lễ kỷ niệm 350 Thổ Hoàng Đón nhận Tin Mừng
CHỢ HÔM PHƯƠNG MỸ
Bài viết nhân dịp về tham dự Lễ kỷ niệm 350 Thổ Hoàng Đón nhận Tin Mừng.
- KÝ ỨC VÀ HIỆN TẠI
Năm 2006 khi tôi và mẹ tôi trở về quê tham dự Đại lễ 330 năm Thổ Hoàng Hình thành và Phát triển. Mẹ tôi đi tới đâu đều nhận ra nơi đó mặc dầu bà đã rời xa quê trên 50 năm, nay mới có dịp quay trở lại. Những hình ảnh của quê hương trước năm 1954 đã trở thành ký ức không thể phai nhoà… Bà nói với tôi quê mình vẫn như xưa không có gì thay đổi. Tôi nhận thấy trên khuôn mặt mẹ tôi một niềm vui. Niềm vui được gặp lại những người bạn thời niên thiếu. Mọi người gọi mẹ tôi là O Sâm, cố Trương Kỳ. Những người bạn cùng trang lứa thuở xa xưa ngồi bên nhau nhắc lại những kỷ niệm thời con gái, những nỗi buồn phân ly kẻ Bắc, người Nam sau Hiệp định Gienève. Họ không nghĩ rằng sẽ có ngày quê hương được đoàn tụ. Tôi cảm thấy may mắn vì đã được nhìn thấy những hình ảnh quê hương tưởng như chỉ còn được lưu dấu trong ký ức của người xưa đan xem nỗi buồn cho quê hương nghèo nàn, khốn khổ chịu đựng biết bao tai ương mà không có cơ hội phát triển, bởi thế mới lưu giữ cảnh cũ để 50 năm sau gặp lại vẫn như xưa.
Tôi đã từng nghiên cứu và viết về lịch sử của vùng đất này nhưng là kẻ chỉ biết lần mò sử sách, tổng hợp những chuyện kể của người xưa, những giai thoại để phục dựng một bức tranh toàn cảnh từ cuối thời nhà Trần, khi bà Hoàng phi vua Trần Duệ Tông về khai khẩn vùng đất Thổ Hoàng, Hương Khê… Những tìm hiểu trên đã giải mã dần những địa danh nghe có dáng dấp của vùng thị tứ, đô hội như:
Ai có về quê hương tôi
Nhớ ghé thăm Đồng Dinh, Bãi Phố
Những Cồn Voi, Chợ Luỹ, Bến Đình
Những cái tên như một thời phồn thịnh
Nào Chõ Vua như một nơi ẩn nấp
Câu chuyện truyền kỳ tự thuở xa xưa…
(Trích Quê Hương Tôi)
Tôi đã từng nghiên cứu và viết về lịch sử của vùng đất này nhưng là kẻ chỉ biết lần mò sử sách, tổng hợp những chuyện kể của người xưa, những giai thoại để phục dựng một bức tranh toàn cảnh từ cuối thời nhà Trần, khi bà Hoàng phi vua Trần Duệ Tông về khai khẩn vùng đất Thổ Hoàng, Hương Khê… Những tìm hiểu trên đã giải mã dần những địa danh nghe có dáng dấp của vùng thị tứ, đô hội như:
Ai có về quê hương tôi
Nhớ ghé thăm Đồng Dinh, Bãi Phố
Những Cồn Voi, Chợ Luỹ, Bến Đình
Những cái tên như một thời phồn thịnh
Nào Chõ Vua như một nơi ẩn nấp
Câu chuyện truyền kỳ tự thuở xa xưa…
(Trích Quê Hương Tôi)
- THEO DẤU CHÂN NGƯỜI XƯA
20 năm trước, tôi trở về quê dò dẫm từng bước chân, đi đến từng địa danh kiểm chứng lại những điều mình viết và để cảm rung những giai điệu, nhịp thở của thời gian nơi mảnh đất gian lao mà ông, cha chúng tôi đã biến thành huyền thoại. Tôi đi đến từng nhà, gặp những người lớn tuổi lắng nghe những chuyện kể, sắp xếp lại trình tự, loại bỏ những tình tiết bất hợp lý… Bây giờ sau 20 năm trở lại quê nhà, làng mạc đã thay đổi, nhà cửa được xây dựng lại, đương sá rộng rãi khang trang, những người muôn năm cũ đã quy tiên, may mắn cho tôi đã được gặp các bậc tiền bối, tôi đã ghi lại các chuyện truyền khẩu để có dịp là tôi đưa vào các bài viết như một nén hương tưởng nhớ đến người xưa. Tôi chuyện trò với cố Hoàng Phẩm, một người cao niên. Năm đó đã 90 tuổi nơi ngôi nhà dưới chân của khu đất Đình Mỹ Khê xa xưa. Câu chuyện về Bà Bạch Ngọc Hoàng hậu cưỡi trên bạch tượng, chiếc chiêng đồng đen mà quân Tây Sơn đã trưng thu, chuyện về những hào, luỹ công sự ven bờ sông… đã dẫn dắt tôi đi vào như những huyền thoại về vùng đất linh thiêng này.
- CHỢ LUỸ MỸ KHÊ BÊN DÒNG SÔNG NGÀN SÂU
Câu chuyện về chợ Luỹ bên kia sông Ngàn Sâu cho tới bãi Chợ Hôm bên này dòng sông mang tính nửa hư, nửa thực. Trong cái hư tạo cho ta cảm giác lãng mạn, phong phú để ta hiểu rằng người xưa bị lệ thuộc vào yếu tố thần bí, khi ai làm được điều gì quan trọng trở thành kỳ tích phải có sự giúp sức của một thế lực vô hình… Cách đây khoảng 250 năm trước khi tổ tiên của những người Thổ Hoàng hiện tại di cư tới vùng đất này và sau đó lập làng Phương Trạch thì nơi đây đã có những làng mạc của những cư dân như Hà Linh, Mỹ Khê, Nam Hạ…, là những làng mạc định hình lâu đời. Những cư dân thuở khai hoang lập ấp từ thời Bà Hoàng hậu nhà Trần về khẩn hoang hình thành nên vùng đất Thổ Hoàng rộng lớn cộng hưởng với những cư dân từ các nơi khác di cư đến lập nghiệp. Thời điểm đó phía hữu ngạn dòng sông Ngàn Sâu, có một khu chợ tên gọi là “Chợ Luỹ” hay còn gọi là chợ Mỹ Khê. Đây là một ngôi chợ cổ được nhắc đến trong lịch sử vùng đất Hương Khê, Hà Tĩnh gắn liền với những biến động lịch sử, địa lý bên dòng sông Ngàn Sâu. Tên gọi là Chợ Luỹ xuất phát từ việc chợ nằm gần hệ thống công lũy, thành lũy quân sự cổ được cha ông xây dựng ngày trước để phòng thủ. Đây từng là trung tâm giao thương, nơi trao đổi sản vật giữa miền ngược và miền xuôi dọc theo thung lũng sông Ngàn Sâu. Người dân địa phương thường nói là chợ Luỵ theo cách phát âm của người Hà Tĩnh (dấu sắc, dấu hỏi được phát âm thành dấu nặng). Thuở xưa, chợ tọa lạc tại vùng đất Mỹ Khê, nay thuộc địa phận xã Điền Mỹ (Phương Điền + Phương Mỹ), huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh (2019) . Năm 2026 sát nhập và chuyển đổi thành xã Hà Linh, tỉnh Hà Tĩnh.
- SỰ DỊCH CHUYỂN CHỢ LUỸ QUA BỜ BÊN KIA SÔNG NGÀN SÂU
Thuở xa xưa khi chợ Luỹ còn phồn thịnh, bờ sông thoai thoải thuận tiện cho việc họp chợ; ghe, thuyền cập bến trao đổi nông sản. Sau này do những biến đổi về địa chất, dòng chảy của sông Ngàn Sâu qua các mùa lũ lớn bị sạt lở, thay đổi luồng lạch, tác dụng xâm thực đã xói mòn bờ sông bên kia trở thành thẳng đứng không thuận lợi cho việc họp chợ. Từ đó chợ được di dời từ bờ cũ bên phía Mỹ Khê, băng qua lòng sông sang bãi bồi phía bờ đối diện thuận tiện cho nhu cầu mở rộng không gian giao thương thuận tiện hơn cho người dân đôi bờ.
- BÃI CHỢ HÔM PHƯƠNG MỸ
Sau khi chuyển sang địa điểm mới bên này sông vốn là bãi cát bồi thoai thoải, ghe thuyền ra vào thuận lợi, chợ dần hình thành và được người dân gọi với cái tên quen thuộc là Chợ Hôm (hoặc bãi Chợ Hôm). Gọi là "Chợ Hôm" vì chợ thường họp chủ yếu vào buổi chiều muộn (vãn chiều), phục vụ cho bà con đi làm đồng về hoặc thuyền bè neo đậu giao thương vào cuối ngày. Ký ức về Chợ Lũy bên kia sông và bãi Chợ Hôm ngày nay vẫn luôn là một phần di sản văn hóa, là "kỳ tích" truyền đời được các thế hệ người cao tuổi tại vùng đất Thổ Hoàng, Mỹ Khê, Hà Linh Hương Khê nhắc nhớ như một minh chứng cho sự thích ứng và phát triển của con người trước thiên nhiên dữ dội của miền Trung nước ta.
- GIAI THOẠI VỀ ÔNG TRẦN HẬU NGHĨA
Riêng tại vùng đất bên tả ngạn của dòng Ngàn Sâu, làng Phương Trạch thuộc giáo xứ Thổ Hoàng, xã Phương Mỹ nơi toạ lạc của bãi Chợ Hôm, người dân vẫn tự hào về kỳ tích chuyển dịch từ Chợ Luỹ thành Chợ Hôm. Câu chuyện gắn liền với một nhân vật mang tên Trần Hậu Nghĩa là tổ tiên lâu đời của dòng họ Trần tại vùng đất này. Mọi người truyền tai nhau với một sự nể phục. Họ nói rằng ông Nghĩa có tài âm binh, chỉ trong một đêm ông đã sai khiến âm binh chuyển dời Chợ Luỹ bên kia dòng sông về bên này, nơi bãi cát bồi thoai thoải phù hợp cho vấn đề họp chợ ven sông… Câu chuyện nghe có vẻ lý thú mang tính chất thần thoại. Tôi có ý định tìm về nguồn cội để giải mã trường hợp trên. Tuy nhiên giai thoại này cũng đã tồn tại trên 200 năm, không có bút tích lưu lại. 20 năm trước khi tôi về lại quê hương, đi ngang qua bãi Chợ Hôm, nơi ghe, thuyền cập bến. Trên bãi là những sạp hàng, những túp lều nơi người dân thường họp chợ. Bờ bên kia là Mỹ Khê, bờ sông thẳng đứng. Chuyến đò chở chúng tôi qua sông nhưng để lên được trên bờ phải trèo cấp bậc thang do người dân tạo ra… Tôi hiểu ra rồi, tác động xâm thực của dòng chảy đã xói mòn bờ sông bên kia. Con sông bên lở, bên bồi là vậy. Sự kiện đã trải qua mấy trăm năm trước nhưng tôi đang hình dung những hình ảnh của Chợ Luỹ bên kia sông không có người lui tới, ghe thuyền không thể cập bến. Một ngôi chợ đã đi vào cửa tử, trong khi bên này dòng sông đang hình thành lên một khung cảnh thuận lợi, ghe thuyền vào ra, người mua kẻ bán tấp nập… Theo phong tục của xã hội xưa để chính thức đi dời một ngôi chợ, địa phương phải tiến hành nghi thức “cưới chợ”. Cưới chợ là một phong tục độc đáo của các vùng miền Việt Nam. Các vị có chức quyền tại địa phương phải trình báo lên quan trên xin được cưới chợ, thường liên quan tới các việc sau:
- Tế lễ, cúng bái thổ thần để chợ được bình an, buôn bán thuận lợi
- Lễ ăn hỏi chợ: Tổ chức một bữa tiệc với các người buôn bán, dân làng để thông báo việc di dời chợ, gắn kết cộng đồng kinh doanh tại khu chợ mới.
- Lễ đặt mốc chợ: Đánh dấu vị trí chính thức của chợ mới cùng các nghi thức khác để cầu may mắn cho hoạt động kinh doanh sau này.
Các nghi thức trên thường được thực hiện theo phong tục địa phương, có thể thay đổi tuỳ theo từng làng xóm hay nhóm kinh doanh tại khu chợ. Ông Trần Hậu Nghĩa vào thời điểm này có thể đang đảm nhận một chức vụ như Hương Kiểm và có trách nhiệm trước dân. Vì thế ông là người chủ sự và có uy tín trước dân. Việc cưới Chợ Luỹ bên kia sông về thành lập bãi Chợ Hôm bên này dòng sông là một kỳ tích. Người đời sau đã thần thánh hoá vấn đề lên và đồn thổi cho rằng ông đã dùng âm binh để di chuyển Chợ Luỹ. Tuy nhiên trong thực tế thì ông phải tiến hành theo một quy trình đã được định sẵn.
- CHỢ HÔM PHƯƠNG MỸ NGÀY NAY
Tháng 7 năm 2018, cầu Chợ Hôm Phương Mỹ được khánh thành nối liền đôi bờ Mỹ Khê – Phương Mỹ đáp ứng việc đi lại thuận lợi cho dân cư hai bên bờ của dòng sông Ngàn Sâu. Ngôi chợ trên bãi bồi bên sông nay được xây dựng lại khang trang bên cạnh cây cầu mới thuộc tả ngạn của dòng sông. Sáng sớm những đoàn người từ miền Nam về tham dự Đại lễ 350 Thổ Hoàng Đón nhận Tin Mừng đã kéo nhau ra Chợ Hôm. Khung cảnh ngôi chợ hôm nay thật đông đúc. Người bán hàng, khách thăm quan, những người thân nhận ra nhau thăm hỏi. Chẳng mấy khi có buổi họp chợ đông đúc đến thế. Tôi quan sát tổng thể ngôi chợ ven sông, khúc sông còn sót lại một vài chiếc đò nhỏ nhoi của ai đó cắm sào đợi chủ, nhìn qua hướng Thổ Vượng, ánh dương le lói sau rặng núi, sau lưng làng Mỹ Khê là dãy núi chập chùng, nơi đó xưa kia là mật khu của nghĩa quân Phan Đình Phùng. Tôi thốt lên: “Quê hương mình đẹp quá”! Tôi đang đứng giữa “Đất Tổ”, nơi cha ông chúng tôi đã gầy dựng mảnh đất gian lao nay đã trở thành huyền thoại. Lòng tôi đang trào dâng cảm xúc!.
Hoàng Công Nga