Lương tâm không sụp đổ trong một khoảnh khắc, cũng không bị phá hủy bởi một quyết định duy nhất. Những sa ngã nghiêm trọng thường là kết quả của một tiến trình âm thầm, bắt đầu từ những điều rất nhỏ, rất “không sao”. Chính cơ chế ấy, nhiều lần mới làm nên sự tuột dốc thật sự.
Tâm lý học hiện đại giúp ta hiểu rõ phần nào tiến trình này. Nhà tâm lý học Leon Festinger đã phát triển lý thuyết về “bất hòa nhận thức” (cognitive dissonance), cho thấy khi con người hành động trái với niềm tin hay giá trị của mình, họ trải nghiệm một căng thẳng nội tâm. Để giảm căng thẳng ấy, họ có thể thay đổi hành vi, hoặc dễ hơn thay đổi cách giải thích hành vi. Vì thế, thay vì nhìn nhận “tôi đã làm điều sai”, con người thường chọn cách nói: “Hoàn cảnh buộc tôi làm vậy”, “Ai cũng thế thôi”, hay “Ý hướng của tôi là tốt”. Khi lý trí được dùng để biện hộ thay vì tìm kiếm sự thật, lương tâm bắt đầu bị điều chỉnh.
Cùng với đó là hiện tượng giảm nhạy cảm đạo đức. Một hành vi sai ban đầu gây áy náy, bồn chồn, mất bình an. Nhưng nếu được lặp lại, phản ứng cảm xúc ấy yếu dần. Não bộ thích nghi; điều từng gây xung đột trở thành “bình thường mới”. Con người không còn thấy mình đang trượt, vì điểm chuẩn nội tâm đã thay đổi. Các nghiên cứu xã hội học còn nói đến hiệu ứng “bước chân trong cửa”: khi một người chấp nhận một yêu cầu nhỏ, họ dễ chấp nhận những yêu cầu lớn hơn sau đó. Trong đời sống đạo đức cũng vậy, một thỏa hiệp nhỏ mở đường cho thỏa hiệp lớn hơn. Không ai bắt đầu bằng vực thẳm; người ta bắt đầu bằng một bước lệch rất nhỏ.
Kinh Thánh, dù không dùng thuật ngữ khoa học, đã mô tả tiến trình này từ rất sớm. Trong Sách Sáng Thế chương 3, con rắn không phủ nhận Thiên Chúa cách công khai, nhưng gieo một nghi vấn: “Chẳng chết chóc gì đâu.” Bước đầu tiên của sa ngã không phải là nổi loạn, mà là làm nhẹ hậu quả, giảm mức nghiêm trọng. Nghi ngờ dẫn đến biện minh, biện minh dẫn đến hành động, và hành động đưa đến hậu quả.
Thánh Giacôbê trong Thư Giacôbê ngài viết: "Khi bị cám dỗ, đừng ai nói: "Tôi bị Thiên Chúa cám dỗ", vì Thiên Chúa không thể bị cám dỗ làm điều xấu, và chính Người cũng không cám dỗ ai. Nhưng mỗi người có bị cám dỗ, là do dục vọng của mình lôi cuốn và dùng mồi mà bắt. Rồi một khi dục vọng đã cưu mang thì đẻ ra tội; còn tội khi đã phạm rồi, thì sinh ra cái chết." (Gc1,13 - 15). Đoạn trên diễn tả như một tiến trình sinh học: dục vọng lôi cuốn, rồi sa vao, sinh ra tội; tội lớn lên và sinh ra sự chết. Tội lỗi không xuất hiện hoàn chỉnh; nó tăng trưởng.
Thánh Phaolô cũng nói đến tình trạng lương tâm “bị đóng dấu sắt nung” trong Thư thứ nhất gửi Timôthê:"Thần khí phán rõ ràng: vào những thời cuối cùng, một số người sẽ bỏ đức tin mà theo những thần khí lừa dối và những giáo huấn của ma quỷ; đó là vì trò giả hình của những tên nói dối mà lương tâm như bị thích dấu sắt nung." (1Tm 4, 1 - 2) – một hình ảnh mạnh mẽ về sự chai lì: lương tâm không mất đi, nhưng mất cảnh giác.
Nhìn từ chiều kích thiêng liêng, cơ chế tuột dốc xảy ra khi sự thật bị thay bằng tiện lợi, khi ánh sáng nội tâm không còn được nuôi dưỡng, khi tương quan với Thiên Chúa trở nên hình thức. Điều đáng sợ không phải là con người yếu đuối một lần, nhưng là khi họ điều chỉnh chuẩn mực để yếu đuối trở thành hợp lý. Tội lỗi lớn thường là kết quả của nhiều lần “không sao đâu” nhỏ bé.
Tuy nhiên, nếu có cơ chế tuột dốc, cũng có cơ chế hồi phục. Như tội lỗi lớn lên từng bước, sự hoán cải cũng lớn lên từng bước. Một quyết định nhỏ trung thành hôm nay có thể chặn đứng một con dốc dài ngày mai. Sự trung thực nội tâm, dám gọi đúng tên điều sai, chính là ánh sáng phá vỡ chuỗi trượt âm thầm ấy.
Lương tâm không cần hoàn hảo để sống; lương tâm cần được giữ nhạy bén trước những lệch hướng rất nhỏ. Bởi vì điều cứu con người không phải là sức mạnh đạo đức tuyệt đối, mà là khả năng dừng lại và quay về khi nhận ra mình đang bắt đầu trượt. Đó là điều cần sám hối mỗi ngày.
L.m Giuse Hoàng Kim Toan