Quê hương và nỗi nhớ

Thứ sáu - 21/08/2026 00:53 | Tác giả bài viết: Hoàng Công Nga | 42

Năm 2026 tôi trở về quê tham dự Đại lễ 350 năm Thổ Hoàng Đón nhận Tin Mừng, tôi ngạc nhiên vì quê hương đã có nhiều thay đổi

QUÊ HƯƠNG VÀ NỖI NHỚ

Tháng 7/2016, tôi trở về quê hương với một số anh em trong họ tộc để tham dự Thánh lễ cầu nguyện cho ông bà tổ tiên đồng thời khánh thành lăng mộ của gia tộc được xây dựng tại cánh đồng Cửa Ràn thuộc xã Phương Mỹ, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh. Đây là khu lăng mộ tổ tiên của dòng họ Nguyễn, do con cháu cố Trương Kỳ về xây dựng. Lăng mộ này có vẻ như là lăng mộ duy nhất còn sót lại nơi Đồng Mục Voi, bởi vì hầu như tất cả đều được di dời lên Miếu Mỏ hoặc được con cháu bốc, đưa vào Nam.

Phần mộ tại khung lăng này là nội tổ của tộc Nguyễn. Cụ Nguyễn Chiểu sinh năm 1838, năm Kỷ Hợi tại huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, trú quán tại xứ Tân Lộc. Cụ là một người thông thạo về nho y lý số, nhưng chỉ sinh hoạt ngành nho y mà không thực hành lý số, vì thời đó lý số bị cấm trong giới công giáo. Tuy nhiên, theo nguyên tắc lý số mà cụ nghiệm được về bản thân thì nếu không ly tổ, giòng họ sẽ bị 3 đời độc đinh sang đời thứ tư là tuyệt tự. Trong khi cụ đã là đời độc đinh thứ 2. Vì thế cụ dời cư vào làng Phương Trạch, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh, sinh sống bằng nghề nho y. Tại đây cụ đã trở thành nội tổ của tộc Nguyễn, thân phụ của cố Trương Kỳ (Nguyễn Đình Diệu). Tại khung lăng này còn có hai phần mộ gồm cụ bà và người con gái chết lúc tuổi còn xuân thì. Cụ mất năm 1890 hưởng thọ 52 tuổi.

Chúng tôi di chuyển từ thành phố Vinh về Phương Mỹ trong đêm. Không khí mát lạnh làm cho mọi người tỉnh táo và chuyện trò râm ran. Đây không phải là lần đầu tiên tôi trở lại quê hương, tuy nhiên mỗi lần luôn có một cảm giác mới lạ và cảm nhận được những tình cảm xúc động với những cái nhìn khác nhau. Vùng đất này vốn có một lịch sử lâu đời từ thời nhà Trần, khi bà Hoàng phi Trần Thị Ngọc Hảo phụng mệnh triều đình về khai khẩn vùng đất Thổ Hoàng, Hương Khê. Bà vốn là người Tri Bản, một làng quê thuộc vùng thượng Ngàn Sâu, gắn liền với vùng đất Thổ Hoàng hiện tại. Cả một vùng đất rộng chạy dài từ Đức Thọ lên đến Gia Phố, với những làng mạc ban đầu như Tùng Chinh, Ngũ Khê đã trở thành điền trang của bà, sau này bà đã dâng cho vua Lê và biến nơi đây trở thành hậu cứ cung cấp lương thực cho vua Lê trong công cuộc kháng chiến đánh quân Minh xâm lược. Lăng mộ của tổ tiên chúng tôi an nghỉ tại âm địa Cửa Ràn, nơi khu vực có tên gọi là Đồng Mục Voi, bên cạnh là con đường bộ mang tên Thiên Lý. Khung cảnh này gợi nhớ cả một quá khứ xa xưa. Con đường đi ngang qua Bãi Phố, nơi có Rộc Bến Thần bên cạnh dòng sông Ngàn Sâu, nơi xưa kia thuyền bè cập bến, hình thành khu phố chợ…

Tôi đang bước chân đi trên những dấu ấn lịch sử, những lớp phù sa mầu mỡ của những trận lụt hàng năm đã bồi đắp cho những ruộng vườn nơi đây trở nên xanh tốt. Đứng giữa đồng Cửa Ràn thả tầm mắt ra bốn hướng nhìn thấy đồi núi bao bọc chung quanh, hình ảnh ngọn tháp của nhà thờ vươn cao giữa cánh đồng. Những địa danh mà hầu như tôi đã nhiều lần giở tìm trong sử sách. Cư dân hiện tại không biết về những quá khứ đã xảy ra trước đây mà hầu như chỉ được truyền khẩu lại qua các thế hệ ông cha…

Tôi đặt những bước chân nhẹ nhàng trên đường Thiên Lý băng ngang qua Đồng Cửa Ràn, con đường bộ xuôi Bắc Nam nơi đã diễn ra những sự kiện lịch sử trong quá khứ, trong đầu óc tôi liên tưởng cảnh sinh hoạt ban đầu của những người dân xiêu tán được quy tụ trong đoàn người khai hoang của Bạch Ngọc Hoàng hậu… Trên đồng Cửa Ràn, bà con nông dân đang thu hoạch mùa lạc (落), đây là một loại nông sản có giá trị nơi những cánh đồng sâu trũng quê tôi nhưng xét ra thì cũng chỉ là một hoa màu bình thường không thể giúp cho người nông dân vươn lên vượt qua cảnh khổ. Tuy nhiên ý nghĩa của chữ lạc (落)có nghĩa là sung sướng, hạnh phúc. Khi hỏi thăm về mùa lũ, mọi người vui vẻ chuyện trò, thái độ quá quen với cảnh cũ hàng năm. Dân miền lũ thì phải quen với lụt chứ! Nghe mọi người vui vẻ chuyện trò tôi không tưởng tượng được. Đường Sàigòn chỉ mới mưa to mà đã ngập, đi lại bị bế tắc, dân thành phố đã kêu ca, trong khi dân tình miền Trung chìm ngập trong biển nước. Mùa lũ về, phương tiện đi lại bằng xuồng, ngôi nhà nơi cao nhất là trần nhà (người miền Trung gọi là chạn) lại là nơi trú ẩn. Năm nào lụt to, nước lút (ngập) cả chạn, lợn gà, tài sản trôi theo dòng lũ. Nhà cửa xê dịch trôi xa cả hàng vài chục mét. Vậy mà mọi người vẫn vui vẻ. Sức chịu đựng của dân miền Trung thật kiên cường, coi thường gian khổ, rèn luyện nên ý chí bất khuất, quật cường…

Dòng Ngàn Sâu chảy qua chia cắt đôi bờ của thung lũng. Vào mùa hạn, mực nước của dòng sông cạn xuống sâu làm cho dòng chảy trở thành chậm chạp. Vậy mà chỉ cần mấy cơn mưa liên tiếp, nước nguồn đổ về thì lại hóa thành giận dữ dâng cao, nước ngập băng vời những cánh đồng. Nơi thủy tận của dòng sông Ngàn Sâu tại Phương mỹ, hình thành một khúc sông được gọi là Cửu Khúc. Do cấu tạo địa chất của khúc sông này, dòng chảy đã xâm thực và biến khúc sông này uốn lượn thành chín khúc như hình ảnh của con rồng thời Lý. Tôi đã trèo lên đỉnh cao của nền đất, nơi xưa kia là đình Mỹ Khê để quan sát khu vực Cửu Khúc một cách tường tận. Lưu lượng của dòng sông chảy tới đây, uốn mình qua cửu khúc làm dòng chảy chậm lại, sau đó đổ xuống vực Gia bị eo núi của cồn Voi chặn làm nước dâng cao gây ra ngập lụt. Vì thế địa danh nơi đây được gọi là “Cửu khúc hồi lai”. Đã có những nghiên cứu về xã hội để khai thông dòng chảy tại cồn Voi giúp cho dân thoát cảnh ngập lụt hàng năm nhưng có lẽ cũng chỉ là sự đồn thổi mà thôi…

Kể từ sau năm 1975, phong trào di cư vào Nam trở nên rầm rộ, đã thu hút một số dân miền Bắc vào Nam vì thế dân số tại những vùng quê hương miền Bắc ngày càng giảm đi. Nhiều người xa xứ về thăm quê, nhiều người đặt câu hỏi sao dân mình cứ bám trụ nơi đây nhỉ? Ta sẽ nghe những câu trả lời nghẹn lòng: “Đi hết rồi ai ở lại với quê hương”!... Thực chất những người có điều kiện thì đã ra đi, người ở lại là những người chịu thiệt thòi. Tôi cảm thấy xốn xang lòng dạ khi nhìn vào cảnh thực, chỉ biết cám ơn những con người tần tảo, gắn bó với quê cha, đất tổ để những người con xa quê có dịp trở về thăm lại. Tình quê hương, ruột thịt là một phần không thể thiếu nơi tâm hồn mỗi người dân Việt.

Trận lũ tháng 10/2016 cũng được gọi là trận lũ lịch sử, thủy điện Hố Hô xả lũ một cách bất thường do không lường được thời tiết, đến khi thông báo xả lũ, người dân trở tay không kịp đã gây ra lũ lụt khủng khiếp tại vùng Hạ Ngàn Sâu. Những làng mạc dọc theo hai bờ lưu vực của dòng sông chỉ còn lại những nóc nhà nhấp nhô giữa biển nước trùng khơi. Tôi liên lạc về quê, biết nước lũ còn băng vời, các xe cứu trợ chưa thể vào sâu nơi rốn lũ được, đang phải chờ nước rút mới tiếp tục cứu trợ được. Trong những đoàn cứu trợ có cháu Trần Quỳnh Anh, một người con cháu của Thổ Hoàng/Kẻ Vang, cùng với một số bạn bè Hà Lan thành lập Hội Bác ái Trinitas VN. Một tổ chức khác do người thân của tôi đứng ra tổ chức, xe hàng đã về nhưng chưa xuống được con đường sâu trũng. Bộ đội đã có mặt đang dọn dẹp, cứu giúp người dân… Một số bạn trẻ đã nhờ tôi liên hệ xin số điện thoại và tài khoản của cha xứ Thổ Hoàng để chuyển tiền cứu trợ…

Người dân vùng lũ đang thoi thóp sống nhờ bằng những món hàng cứu trợ, nhìn cảnh những ngôi nhà ngập nước còn lại nóc thật thê thảm, một số thanh niên trai tráng liều lĩnh chèo xuồng ra sông Ngàn Sâu nhận hàng cứu trợ, giữa biển trời cheo leo. Hình ảnh ngôi nhà thờ vượt lũ còn nổi lên tầng trên cho dân nhờ vả… Tôi nhìn thấy tinh thần bất khuất, kiên cường của người dân vùng lũ quanh năm phải chống chỏi với thiên nhiên. Ôi quê tôi ngàn lần khốn khổ!… Một miếng khi đói, một gói khi no. Một nghĩa cử tràn đầy tinh thần bác ái. Nhiều bạn trẻ Phương Mỹ trăn trở chưa một lần về quê mẹ, chỉ nhìn thấy những hình ảnh trên báo chí, nén lại những thương tâm và muốn đóng góp một chút gì cho người dân vùng lũ… Rất may trong những năm gần đây tình hình lũ lụt không xảy ra như những năm trước và đời sống người dân bắt đầu khấm khá hơn. Chiếc cầu bê tông đã được xây dựng nối liền hai bờ của dòng sông Ngàn Sâu nơi xã Điền Mỹ (tên mới sau khi sát nhập xã Phương Mỹ và Phương Điền năm 2019. Nay sát nhập vào xã Hà Linh 2025) đã giúp cho giao thông thêm thuận tiện. Tuy nhiên lịch sử luôn lập lại, những biến đổi của thiên nhiên, nhất là những làng mạc, cư dân thuộc vùng hạ lưu của những công trình đại thủy nông vẫn luôn phập phồng khi sống dưới những quả bom nước. Cầu xin ơn trên luôn gìn giữ quê hương và phù hộ cho những người ở lại.

Năm 2026 tôi trở về quê tham dự Đại lễ 350 năm Thổ Hoàng Đón nhận Tin Mừng, tôi ngạc nhiên vì quê hương đã có nhiều thay đổi, đường sá mở rộng, nhà cửa xây dựng lại khang trang, một chiếc cầu bê tông nối lền đôi bờ Phương Trạch – Mỹ Khê, Chợ Hôm được xây dựng lại sát chân cầu, khang trang, sạch sẽ không còn khung cảnh mái tranh lụp xụp như xưa… Tư tưởng của người dân cũng thay đổi với thời thế, mọi người có cái nhìn phóng khoáng và tin tưởng ở tương lai hơn; Dòng Ngàn Sâu không còn hung dữ như xưa nhờ những công trình thuỷ lợi thượng nguồn giúp phần điều tiết mùa nước lũ, hàng năm nếu có lụt chỉ phủ trắng những cánh đồng cần phù sa bồi đắp, riêng khu vực dân cư không còn chịu thảm hoạ như xưa. Những dịp Đại lễ luôn quy tụ dòng người đông đảo từ khắp nơi đổ về, những người con có dịp thăm lại quê cha, đất tổ; Những con người ly hương vì sinh kế nhưng lòng dạ luôn gắn bó với những kỷ niệm thân thương. Xin hiệp nguyện với quê hương nhân dịp Đại lễ 350 năm (1676 – 2026) Thổ Hoàng đón nhận Tin Mừng và kỷ niệm 161 năm thành lập Giáo xứ Thổ Hoàng (1865-2026).

Hoàng Công Nga

Tags: Hoàng Công Nga, Quê hương và nỗi nhớ

Những tin cũ hơn